Page 22 - mag 125
P. 22
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ
Η ελευθερία του ατόμου και του λόγου του
στην αθηναϊκή δημοκρατία
έλεγε όλα». Το δικαίωμα της παρρη- το καθήκον όσων ασκούσαν ισηγο-
σίας μπορούσε προφανώς να αντι- ρία στη συνέλευση να εκφράζουν
μετωπίζεται διαφορετικά από τους τις απόψεις τους, πείθοντας παράλ-
διάφορους στοχαστές που δεν ήταν ληλα τους συμπολίτες τους.
ισοπεδωτικά σύμφωνοι μεταξύ Κάποια βοήθεια για το πρόσημο της
τους υπέρ ή κατά της άσκησής του, παρρησίας στην αρχαιότητα μπο-
την οποία υπερασπιστές και επικρι- ρεί να μας δώσει ο Foucault, που
τές έχουν θεωρήσει χαρακτηριστικά παρατήρησε ότι πρέπει να διακρί-
αθηναϊκή. Ο Ευριπίδης αντιλαμβα- νουμε δύο είδη της. Αφενός, ένα
νόταν την παρρησία ως το στοιχείο υποτιμητικό περιεχόμενο, που δεν
που σηματοδοτούσε τη βασική διά- απέχει ιδιαίτερα από τη «φλυαρία»
κριση μεταξύ της ζωής ενός πολίτη και που συνεπάγεται το να λες οτι-
και αυτής ενός δούλου. Αντιθέτως, δήποτε έχεις στο μυαλό σου χωρίς
όταν ο Πλάτων σχολίασε ότι υπήρχε επιφυλάξεις. Αυτή η υποτιμητική
περισσότερη παρρησία στην Αθήνα έννοια εμφανίζεται στον Πλάτωνα
από οπουδήποτε αλλού στην Ελλά- ως χαρακτηριστικό του κακού δη-
δα, δεν το έκανε με καθόλου θετι- μοκρατικού πολιτεύματος, όπου ο
22 κή διάθεση. Εξάλλου, στην Πολιτεία καθένας έχει το δικαίωμα να απευ-
(557b και εξής) έβαλε στο στόμα του θύνεται στους συμπολίτες του και
Σωκράτη τη ρήση ότι η δημοκρατία να τους λέει οτιδήποτε, ακόμα και
είναι σαν «πόλη γεμάτη ελευθερία τα πιο ανόητα ή επικίνδυνα πράγ-
και παρρησία», που αποδεικνύεται ματα για την πόλη. Αλλά και μετά
εντέλει αναρχική, με τον καθένα να την κλασική αρχαιότητα, την ίδια
κάνει ό,τι του αρέσει και τις βασι- υποτιμητική έννοια βρίσκουμε επί-
κές αρχές που καθορίζουν τη ζωή σης στη χριστιανική γραμματεία,
του κοινωνικού συνόλου να κατα- όπου μια τέτοια «κακή» παρρησία
στρατηγούνται. Με τη σειρά του ο αντιτίθεται στη σιωπή ως πειθαρ-
Ισοκράτης στον Ἀρεοπαγιτικὸ (7.20) χία ή ως απαραίτητη προϋπόθεση
θρήνησε το γεγονός ότι οι συμπα- για την ενατένιση του Θεού. Δηλα-
τριώτες του Αθηναίοι έβλεπαν την δή, ως λεκτική δραστηριότητα που
αυθάδεια ως δημοκρατία, την ανο- αντανακλά κάθε κίνηση της καρδιάς
μία ως ελευθερία, την παρρησία ως και του νου, η παρρησία αποτελεί
ισότητα και την ελευθερία να κά- προφανώς ένα εμπόδιο στην επα-
νουν ό,τι ήθελαν ως ευτυχία. Όμως φή με το θείο. Τις περισσότερες φο-
στους αισιόδοξους για τα πολιτικά ρές, ωστόσο, η παρρησία δεν είχε
οφέλη της παρρησίας μπορούν να αυτή την υποτιμητική έννοια στα
συμπεριληφθούν ο Δημοσθένης και κλασικά κείμενα, αλλά μάλλον μια
άλλοι ρήτορες που υπερασπίζονταν θετική. Ως εκ τούτου το «παρρησιά-
